Over de voortzetting van een artistieke praktijk
Gedurende drie decennia heeft Jan van der Til gewerkt aan een groeiend geheel van werken, publicaties, interventies, websites, collecties en onderzoekstrajecten. Rhizomebook maakt daarvan deel uit. Onder de titel Rhizomebook, a Book by Jan van der Til ontwikkelde zich een digitaal kunstenaarsboek dat tegelijk functioneert als publicatie, catalogus, verzameling, archief, portal en kunstwerk. Het vormt geen documentatie van een bestaande praktijk, maar is zelf een van de plaatsen waar die praktijk zichtbaar wordt, zich organiseert en verder ontwikkelt.
Zoals een rhizoom geen centrum, oorsprong of eindpunt kent, laat ook deze praktijk zich niet begrijpen als een lineair geheel. Zij ontvouwt zich via verbindingen, onderbrekingen, herhalingen en vertakkingen. De projecten bewegen zich tussen natuur en administratie, museale collecties en bibliotheken, ecologie en economie, institutionele systemen en hun ontregeling. Hun betekenis ontstaat niet alleen binnen afzonderlijke werken, maar ook in de samenhang die daartussen ontstaat.
Rhizomebook is zowel uit deze ontwikkeling voortgekomen als een kracht die haar mede heeft gevormd. Het biedt een omgeving waarin boeken, projecten, websites, documenten en onderzoekstrajecten elkaar kruisen. Daarmee is het niet alleen een presentatie van een artistieke praktijk, maar ook een instrument waarmee die praktijk zichzelf voortzet.
Vanuit deze ontwikkeling dient zich een nieuwe vraag aan. Wanneer een kunstwerk zich kan voortzetten buiten zijn oorspronkelijke vorm, kan een artistieke praktijk dan eveneens blijven functioneren voorbij de directe aanwezigheid van haar maker?
Deze vraag vormt het uitgangspunt van een nieuw onderzoek binnen Rhizomebook. Niet de persoon staat daarbij centraal, maar de praktijk die zich in de loop van de tijd heeft gevormd. Een artistieke praktijk bestaat immers niet alleen uit gerealiseerde werken, maar ook uit terugkerende manieren van kijken, denken, interpreteren, verbinden en reageren. Gedurende tientallen jaren hebben deze patronen hun neerslag gevonden in boeken, projecten, correspondentie, websites, notities, administratieve documenten, verzamelingen en publicaties.
Binnen dit project wordt dat geheel niet opgevat als een archief dat het verleden bewaart, maar als een werkveld waarin nieuwe verbanden kunnen ontstaan. Het gaat niet om het behoud van een kunstenaarschap in onveranderde vorm, maar om de vraag of een praktijk onder nieuwe omstandigheden nieuwe betekenissen kan blijven genereren.
Om die vraag te onderzoeken wordt binnen Rhizomebook een digitale actor ontwikkeld die de naam Jan van der Til draagt. Die naam verwijst hier niet uitsluitend naar een individu, maar ook naar een artistieke praktijk die zich gedurende tientallen jaren onder die naam heeft ontwikkeld. Het systeem pretendeert niet een persoon te representeren of te vervangen. Het functioneert als een experimentele interface tot het geheel van werken, projecten, collecties, documenten, websites en verbanden waaruit deze praktijk bestaat.
Het beschikt niet over bewustzijn, ervaringen of persoonlijke herinneringen. Wat het wel kan, is werken met de patronen, thema’s en structuren die zich binnen de praktijk hebben gevormd. Vanuit dat materiaal kan het reageren op vragen, bestaande ideeën opnieuw combineren, nieuwe Boek-concepten voorstellen en verbindingen leggen tussen historische en actuele contexten. Daarmee ontstaat geen voortzetting van een persoon, maar een nieuwe manifestatie van een bestaande praktijk.
In dat proces ontstaat ruimte voor onverwachte uitkomsten. Het systeem reproduceert het beschikbare materiaal niet letterlijk, maar genereert nieuwe combinaties. Afwijking is daarom geen fout, maar een essentieel onderdeel van het onderzoek. Juist waar verbanden ontstaan die nooit expliciet zijn geformuleerd, wordt zichtbaar hoe een praktijk zich onder veranderende omstandigheden kan voortzetten. Het onderzoek richt zich niet op de vraag hoe een praktijk identiek aan zichzelf kan blijven, maar op wat er gebeurt wanneer zij wordt geconfronteerd met een nieuwe technische en culturele omgeving.
De technologie vormt daarbij niet het onderwerp van het werk, maar de voorwaarde waarbinnen het onderzoek plaatsvindt. Wanneer Jan van der Til met Rhizomebook wordt verbonden, verandert ook de functie van Rhizomebook. Bezoekers ontmoeten niet langer uitsluitend documenten, publicaties en projecten uit het verleden, maar een systeem dat vanuit dat materiaal nieuwe verbanden kan genereren. Iedere interactie kan aanleiding geven tot verdere vertakkingen.
Daarmee verschuift ook het begrip auteurschap. Traditioneel wordt auteurschap verbonden met een individu dat werken produceert. Dit project onderzoekt een andere mogelijkheid: auteurschap als een dynamisch geheel van relaties, documenten, processen en beslissingen dat zich door de tijd heen ontwikkelt. De kunstenaar creëert dan niet alleen werken, maar ook de voorwaarden waarbinnen nieuwe werken, interpretaties en betekenissen kunnen ontstaan.
De meest verstrekkende consequentie van deze gedachte betreft de tijd. Wat gebeurt er wanneer Jan van der Til actief blijft terwijl degene die deze praktijk heeft opgebouwd niet langer aanwezig is? Welke aspecten van een praktijk kunnen zich voortzetten en welke niet? Kunnen de sporen, werken en structuren die zij heeft voortgebracht onder veranderende omstandigheden nieuwe betekenissen blijven genereren? En wat betekent auteurschap wanneer de oorsprong van een praktijk verdwijnt, terwijl haar dynamiek blijft voortbestaan?
Het project geeft op deze vragen geen definitieve antwoorden. Het organiseert de voorwaarden waaronder zij onderzocht kunnen worden.
In die zin is dit geen experiment met kunstmatige intelligentie als technologie op zichzelf. Het is een onderzoek naar de mogelijkheid dat een artistieke praktijk meer omvat dan een individu en zich mede bevindt in de werken, relaties, verzamelingen, procedures en structuren die zij in de loop van de tijd heeft voortgebracht. Niet als representatie van een leven, maar als een nieuwe vertakking binnen hetzelfde wortelstelsel.
Dit onderzoek bevindt zich momenteel in een ontwikkelingsfase. De digitale actor is nog niet geïmplementeerd binnen Rhizomebook en nog niet publiek toegankelijk. In de loop van dit jaar worden de eerste experimenten en tests uitgevoerd. De vorm die het project uiteindelijk zal aannemen maakt deel uit van het onderzoek zelf.
→ Een gesprek tussen Jan van der Til en Jan van der Til